Paradygmat metodologiczny WIW
dla badań prowadzonych w obszarze ZZL
(HRM)
Opublikowane w : Wieczorkowska- Wierzbińska, G. (2025). Rafy metodologiczne w naukach o zarządzaniu ludźmi. WUW.
Wyniki badań w obszarze ZZL nie prowadzą do konstrukcji niezmiennych praw, a jedynie pozostają ograniczonymi społecznie, kulturowo i historycznie uogólnieniami [i]. Sformułowanie programu badawczego wymaga nie tylko ustalenia obszaru badań, ale również sprecyzowania samego problemu i celu tych badań[ii]. To, jakie instrumentarium badawcze zastosujemy w ich przypadku, wynikać będzie z przyjętego celu badań i możliwości jego realizacji.
Badamy to, co jest obserwowalne, mierzalne oraz podatne na eksperymenty. Nauka
opiera się na dowodach
empirycznych.
Ustalenia terminologiczne
Wszystkie dane uzyskane poprzez zadawanie pytań pracownikom nazywamy danymi ankietowymi. Wszyscy, niezależnie od tego, czy brali udział w badaniach ankietowych, eksperymentach czy wywiadach, nazywani są respondentami, ponieważ przedmiotem analizy są ich reakcje (odpowiedzi).
Dane pochodzące od pomiaru osób mogą być liczbami
i wtedy mówimy o badaniach/analizach
ilościowych lub słowami, które najczęściej są składnikiem
badań/analiz jakościowych.
Dane ilościowe to zbiory liczb, które są poddawane analizie statystycznej. Dane jakościowe to zbiory słów będących próbą opisu różnych wizji badanego zjawiska (rzeczywistość jest w oku patrzącego) poddane analizie interpretacyjnej badacza, która może zawierać elementy obiektywizujące klasyfikacje wypowiedzi przez niezależnych sędziów, zliczanie częstości używania różnych sformułowań.
Badania ilościowe różnią się od badań jakościowych stopniem proceduralizacji metod analizy. Celem badań ilościowych jest najczęściej obiektywne testowanie hipotez zakładających relacje między zmiennymi. Celem badań jakościowych jest najczęściej rozpoznanie indywidualnych sposobów postrzegania rzeczywistości.
Pluralizm/eklektyzm metodologiczny + pragmatyzm w wyborze problemu
Paradygmat WiW odrzuca zarówno anarchizm (akceptujący dowolne metody i techniki zaczerpnięte nawet z jednostkowych doświadczeń) jak i fundamentalizm metodologiczny, w którym nie można mieszać różnych metod badawczych. Jest zgodny z postulatem, że metody badawcze w ZZL powinny być stosowane refleksyjnie, ponieważ mają charakter heurystyczny, uniemożliwiający algorytmizację. Dlatego zaleca pluralizm a nawet eklektyzm metodologiczny akceptujący stosowanie metod zaczerpniętych z różnych dyscyplin i podejść teoretycznych do rozstrzygnięcia problemu badawczego [iii].
Na etapie wyboru problemu badawczego zaleca się stosowanie podejścia pragmatycznego zakładającego, że jeśli analizowany problem badawczy nie ma ważnych konsekwencji praktycznych, to nie warto się nim zajmować zostawiając tego typu rozważania naukom podstawowym.
Specyfika obiektu badań
Metodologowie zapominają, że badanie przedmiotów nieożywionych rządzi się innymi prawami niż badanie ludzi. Co gorsza mamy do czynienia z prowadzeniem badań „ludzi przez ludzi”.[iv] Specyfika badań ZZL polega na tym, że obiektem pomiaru są ludzie, którzy tworzą znaczenia, czyli ich reakcje na bodźce są pośredniczone przez ich oczekiwania, interpretacje wyznaczone w dużym stopniu przez zapis ich wcześniejszych doświadczeń. Dlatego w odróżnieniu od nauk ścisłych w ZZL każda replikacja badania jest sukcesem, bo zawsze zmienia się grupa badanych pracowników, ich doświadczenie, kontekst kulturowy…..
Obiektem analiz w badaniach ZZL są fakty psychiczne czyli najczęściej odpowiedzi ludzi (słowne lub skategoryzowane na skalach liczbowych) na zadane pytania. Trzeba pamiętać, że tego typu dane ilościowe są prawie zawsze zniekształcone, co wykazano w wielu badaniach[v].
Model
procesu odpowiadania na pytania[vi]
pokazuje czemu jest tak wielkie zróżnicowanie odpowiedzi respondentów.
Odpowiadanie
na pytanie o ocenę, np. satysfakcji z pracy, wymaga aktywizacji rożnych
informacji zawartych w pamięci długotrwałej – w jej części semantycznej (np. co
to znaczy być zadowolonym) i epizodycznej (np. przypomnienie sobie różnych
stanów emocjonalnych). Przywoływane informacje, zgodnie z koncepcją świadomości
nazwaną modelem szkiców wielokrotnych, podlegają ciągłemu redagowaniu. W
żadnym momencie tego procesu nie można powiedzieć, że edytowanie jest ukończone
i świadomie doświadczany jest jego ostateczny wynik. W danej chwili
przypominamy sobie najgorsze epizody, za godzinę możemy przywołać informacje
zmieniające diametralnie nasz sąd. Będąc w dobrym nastroju, szukamy pozytywnych
aspektów pracy w tej firmie, w złym zaś „szukamy dziury w całym”. Respondenci,
wypełniając ankietę, niezwykle rzadko mają gotowe oceny satysfakcji „w
głowach”. Założenie, że na stale archiwizujemy różne opinie jest mało
przekonujące. Alternatywne założenie mówi, że konstruujemy je na bieżąco wtedy,
kiedy są potrzebne. Specyficzne cele, standardy, oceny i postawy o dużych
zdolnościach generowania dalszych informacji. Mamy zakodowane w naszych
umysłach różne ogólne opinie, cele, standardy i postawy, które pozwalają
generować następne. Są one niezbędne do powstania emocji, gdyż bez nich nie
sposób nadać jakiekolwiek znaczenie napotykanym zdarzeniom. Większość
reprezentacji poznawczych (np. poglądy na temat roli pracy w życiu), o które
pytamy, nie jest reprezentowana w umyśle przed zainicjowaniem oceny. Takie
reprezentacje mogą zostać określone jako wirtualne (bo nie istnieją przed
zadaniem pytania). Nasze podejście różni się istotnie od tradycyjnego podejścia
teorii pomiaru, w którym zakłada się, że badany ma już ustaloną „prawdziwą”
odpowiedź – taką, której udzieliłby sobie sam, więc podstawowym problemem jest
minimalizacja błędu pomiaru spowodowanego przez formę pytania, kontekst
społeczny.
Każda
ocena wymaga umiejętności skupienia uwagi umożliwiającej selekcję informacji,
pominięcie lub przynajmniej zablokowanie tych, które mają uboczne znaczenie. W
trakcie przekształcania myśli w wypowiedź pojawia się w umyśle łańcuch
asocjacji. Każde słowo, zwłaszcza wieloznaczne, uruchamia sekwencje skojarzeń
biegnących często w różnych, nawet bardzo rozbieżnych kierunkach. Jest wiele
zakodowanych w pamięci trwałej schematów poznawczych „gotowych” do
interpretacji takiego słowa. Umysł zazwyczaj przesiewa skojarzenia i wybiera
tylko te, które mają związek z myślą, jaką chcemy wyrazić. Im dokładniejszy
jest ten odsiew informacji, tym skuteczniej może przebiegać następne stadium
przetwarzania związane ze świadomą uwagą. Jedynie skromny ułamek przebiegu tego
procesu może zostać uświadomiony – co nie znaczy jednak, że nie możemy przejąć
kontroli i zwrócić naszą uwagę na różne aspekty zagadnienia. W ten sposób
świadomość modyfikuje działanie filtra. Możemy wywołać informacje z pamięci
długotrwałej i to one będą filtrować napływające informacje. Podsumowując –
musimy zdawać sobie sprawę z tego, że respondenci bardzo często nie mają
gotowej odpowiedzi i tworzą ją dopiero wtedy, gdy padną pytania. Bardzo
często nie odtwarzają swoich opinii, ale je konstruują. To, jaką opinię
sformułują, zależy od tego, którą z czterech strategii formułowania sądu
zastosujemy: 1) odtwarzania gotowych ocen, 2) przetwarzania zmotywowanego, 3)
przetwarzania heurystycznego (uproszczonego), 4) przetwarzania analitycznego
(szczegółowego).
O tym,
jaka strategia przetwarzania informacji zostanie wybrana, decydują możliwości
poznawcze respondenta (np. poziom refleksyjności), stan organizmu
(przeciążenie, nastrój), cele wyznaczające stopień zaangażowania. Na wybór
wpływają także cechy przedmiotu oceny (stopień znajomości i złożoności) i cechy
sytuacji
(presja
czasowa, aprobata społeczna, jak kosztowne są błędy). W badaniach
ankietowych respondenci, ze względu na
ograniczenia czasowe i brak kosztów sformułowania nietrafnego sądu, niezwykle
rzadko stosują strategię analityczną. Dlatego powinniśmy pamiętać o :
- realizmie psychologicznym[vii]
badania - pytania powinny wzbudzać zainteresowanie. Pytany chce zrozumieć
nie tylko O CO jest pytany, ale
także PO CO? Bardzo ważne jest aby dbać o odpowiedni poziom motywacji -
oferując tam gdzie to możliwe spersonalizowaną informację zwrotną.
- Pytani nie mają w głowach gotowych
odpowiedzi i muszą mieć prawo do do udzielenia beztreściowej odpowiedzi -
NIE wiem, nie dotyczy lub pominięcia odpowiedzi. Zmuszanie ich do
udzielenia odpowiedzi może doprowadzić do irytacji i udzielania losowych
odpowiedzi na następne pytania.
- Pytany jeśli może unika wysiłku
- chętnie korzysta z opcji
środkowych, więc należy ich unikać oferując opcję Trudno powiedzieć poza
skala odpowiedzi . W badaniach [viii]
pokazano,
że brak opcji środkowej nie powoduje istotnego wzrostu liczby odpowiedzi
beztreściowych.
Konkludując: odpowiedzi respondenta, które poddajemy dalszym analizom, mają różną wartość poznawczą. Na nic się zdadzą wyrafinowane metody analizy danych, jeśli te dane te będą zniekształcone w sposób losowy.
Pojęcia naukowe i definicje operacyjne
W nauce posługujemy się równolegle językiem obserwacji i językiem teorii. W języku teorii posługujemy się pojęciami naukowymi (konstruktami teoretycznymi, zmiennymi latentnymi) np. styl przywództwa, potrzeba dominacji, dobrostan emocjonalny pracownika itp., które muszą być przełożone na język obserwacji.
W paradygmacie WiW uznaje się, że badane
konstrukty teoretyczne są pojęciami naturalnymi, których nie można zdefiniować
w sposób klasyczny za pomocą
warunków koniecznych i wystarczających, więc rozwiązaniem problemu jest operacjonizm[ix] zakładający, że pojęcia
naukowe nie ujmują istoty rzeczy, lecz tylko podają działania uczonego, jego
operacje psychofizyczne potrzebne do określenia badanej rzeczy.
Do budowania
wskaźników wykorzystujemy różne narzędzia pomiarowe. Przykładem mogą być
zestawy pytań zbudowanych do pomiaru cech pracownika. Takie zestawy pytań
nazywane są skalami (np. Skala Lęku) czy testami psychologicznymi, które można
traktować jako odmianę narzędzi kalibrowanych[x].
Do analizy badań ilościowych stosowane jest podejście pozytywistyczne [xi], zakładające, że przedmiotem badań są fakty, które przedstawiamy w języku wartości zmiennych. W dociekaniach naukowych ZZL w, których obiektem badań są ludzie (pojedynczo lub zbiorowo) zostało opisane setki zmiennych i ich operacjonalizacji. Można odnieść wrażenie, że wprowadzenie kolejnego pojęcia naukowego do opisu osoby jest nadmiernie akceptowane. Dlatego Badacz musi wybrać zmienne będące przedmiotem jego dociekań opisując model teoretyczny opisywanego zjawiska i model pomiaru konstruktów teoretycznych.
Zadanie
badacza nie ogranicza się do rejestrowania faktów i praw rządzących faktami ale
polega na takim ich porządkowaniu w modelach teoretycznych, aby móc na ich podstawie przewidywać kolejne
fakty.
Modele teoretyczne
W ZZL
poznanie dokonuje się głównie poprzez testowanie modeli, a nie obserwacje[xii].
Pierwszym krokiem jest więc ich wybór na podstawie przeglądu literatury
zmiennych teoretycznych (pojęć naukowych), które posłużą do modelowania
interesującego badacza zjawiska.
Model teoretyczny powinien:
· cechować się prostotą — z faktu, że
rzeczywistość jest skomplikowana nie wynika, że model powinien być
skomplikowany[xiii]
,
- · nie być sprzeczny z dostępnymi faktami
naukowymi - jeśli nie jest jego celem przedstawienie alternatywnej ich
interpretacji,
- · być logiczny, wewnętrznie spójny[xiv],
- · dawać możliwość przewidywania,
- · być weryfikowalny empirycznie.
- Model teoretyczny, który został potwierdzony w wielu badaniach może być nazwany teorią.
Każdy model w ZZL składa się z części apriorycznej – założenia,
że wybrane zmienne są ważne i istotne i
zbioru hipotetycznych związków między zmiennymi, które są poddawane
precyzyjnym testom empirycznym. Oprócz modelu teoretycznego trzeba
wyspecyfikować model pomiaru – czyli sposób operacjonalizacji wszystkich zmiennych.
Hipotezy są możliwymi do falsyfikacji
zdaniami o zależnościach między zmiennymi wyspecyfikowanymi w modelu
teoretycznym.
Triangulacja
Paradygmat WiW zaleca 5 rodzajów triangulacji: (1) metod, (2) danych, (3) operacjonalizacji, (4) sposobów analizy, (5) badacza
Triangulacja metod - Nawet w ankietach internetowych możemy łączyć metody korelacyjne, eksperymentalne i jakościowe. Numeryczne odpowiedzi na pytania zamknięte analizujemy metodami ilościowymi, słowne odpowiedzi na pytania otwarte analizujemy metodami jakościowymi.
Triangulacja danych: Dostępność reprezentatywnych dla populacji prób losowych jest w naukach społecznych bardzo ograniczona, ze względu na fakt, że ludzi można wylosować, ale nie można ich zmusić do udziału w badaniach. Dlatego też, w większości przypadków, badania prowadzone są na próbach dogodnych, składających się z osób, które zgodziły się wziąć udział w badaniu. Trafność zewnętrzną zwiększamy poprzez replikowanie badań na różnych próbach dogodnych. Oznacza to, że powinniśmy testować te same hipotezy na różnych zestawach danych.
Triangulacja operacjonalizacji: W ZZL nie ma standardowych operacjonalizacji zmiennych. Operacjonalizacja zmiennych powinna być starannie dobrana z uwzględnieniem specyfiki próby, np. pozycja „Łatwiej podejmuję decyzje pod presją czasu” jest dobrym wskaźnikiem niskiej reaktywności w grupie młodych pracowników, ale nie wśród menedżerów. Nawet jeśli używamy wystandaryzowanych gotowych narzędzi pomiarowych należy sprawdzić ich własności psychometryczne na badanej próbie.
Triangulacja sposobów analiz:
Choć w analizach ilościowych przyjmuje się założenia o neutralności aksjologicznej nauki i
nieingerencji badacza, to jednak nawet w sproceduralizowanych,
zobiektywizowanych analizach statystycznych badacz musi podjąć decyzję
dotyczącą sposobu „czyszczenia” zbioru danych, budowania wskaźników, wyboru
założeń dotyczących poziomu pomiaru, wyboru testów statystycznych. Decyzja czy
wynik w kwestionariuszu traktować jak zmienną ciągłą czy porządkową (np. po
podziale medianowym) może doprowadzić do różnych konkluzji. Dlatego paradygmat
WiW zaleca triangulację metod ilościowych analizy zbioru danych.
Przy analizie danych jakościowych – słów
zaleca się triangulację badacza - dane powinny być kodowane przez co najmniej dwie osoby
niezależnie od siebie.
Trafność zewnętrzna i wewnętrzna badań
Trafność
zewnętrzną zwiększamy poprzez stosowanie różnych typów triangulacji – w
szczególności poprzez testowanie tych samych hipotez na różnych zbiorach
danych.
Tam,
gdzie to możliwe, powinniśmy zadbać o TRAFNOŚĆ WEWNĘTRZNĄ badania. Nawet w
badaniach ankietowych możemy manipulować
zmiennymi niezależnymi - czyli prowadzić badania eksperymentalne,
przydzielając ochotników losowo do różnych warunków eksperymentalnych.
Tam,
gdzie to możliwe, zarówno w ankietach, jak i w wywiadach, wprowadzamy OPISY
obiektów, których ocenę chcemy poznać.
Przykładowo - Prosząc pracowników o opinie na temat ich szefa nie
jesteśmy w stanie określić na ile wynika ona z percepcji pracownika, a na ile z
obiektywnych cech szefa. Prosząc o ocenę wzorcowego opisu np. dominującego , partnerskiego
szefa możemy badać różnice indywidualne w ocenie różnych cech, które były
podstawa przy konstrukcji tych opisów.
Badanie trafne wewnętrznie gwarantuje, że zmierzone zmiany w zmiennej wyjaśnianej nie są wynikiem zmiennych zakłócających pominiętych w modelu teoretycznym. Jedynym rodzajem badań zapewniających wysoką trafność wewnętrzną są dobrze przeprowadzone badania eksperymentalne. Badania korelacyjne nigdy nie są wolne od zagrożenia wykrywania korelacji pozornych. Paradygmat metodologiczny WiW promuje eksperymentalne badania porównawcze z zastosowaniem kanonu jedynej różnicy Milla, akceptując jednak, że badania eksperymentalne są często niemożliwe z powodu braku możliwości manipulowania wartościami zmiennych, niemożnością badania zjawisk rozciągniętych w czasie. …..
Jakość danych
Przed
przystąpieniem do analizy, zbiory danych powinny być starannie oczyszczone z
"fałszywych" [xv]respondentów,
którzy np. udzielali losowych odpowiedzi. Standardowe narzędzia pomiarowe
stosowane w badaniach powinny być sprawdzone pod względem właściwości
psychometrycznych/przystosowane w badanej grupie respondentów.
Ilościowe eksperymentalne studia przypadków
Wyniki parozmiennowych analiz w paradygmacie ceteris paribus są trudno stosowalne w praktyce, dlatego promowaną przez paradygmat metodologiczny WiW formą badań są ILOŚCIOWE eksperymentalne studia przypadku, gdzie manipuluje się wartościami zmiennych w wybranych punktach czasowych i dokonuje ilościowych pomiarów przez długi okres czasu pracownika/ grupy pracowników…..
[i] Sułkowski, 2011.[ii] Niemczyk, 2011. [iii] Sułkowski, 2011. [iv] Niemczyk, (2011) . [v] Por. Wieczorkowska, Wierzbiński (2011/13). [vi] Por. Wieczorkowska, Wierzbiński (2011/13). [vii] Por. Aronson, Wieczorkowska, 2001.[viii] Wieczorkowska, Wierzbiński 2011) [ix] P. W. B r i d g m a n za : Tatarkiewicz, 1950. [x] Brzeziński, 2019. [xi] Tatarkiewicz, W. Historia filozofii [xii] McKelvey, 2002; Czakon, 2011. [xiii] Jak mawiał prof. Robert Zajonc - wybitny psycholog dbający pieczołowicie o wartość metodologiczną badań [xiv] Burniewicz, J. 2021 [xv] Wieczorkowska, Wierzbinski 2011, Kabut, 2021
